Trợ từ で, では và じゃ

Thông thường, で dùng để đánh dấu “hoàn cảnh”, “phương tiện” của một hành động, hoặc “địa điểm” nơi hành động đó diễn ra.

刀で殺した  
He killed with a katana  
Anh ta giết bằng kiếm katana.

バスで来た  
I came by bus  
Tôi đến bằng xe buýt.

学校で働く  
To work in a school  
Làm việc ở trường học.

金属で出来ている  
It is made of metal  
Nó được làm bằng kim loại.

Về mặt lịch sử, で xuất phát từ dạng rút gọn của trợ từ kép にて. Bạn vẫn có thể thấy にて trong văn viết cổ, trang trọng, hoặc trong các thông báo mang tính nghi thức.

で cũng có thể hoạt động giống như dạng て của だ, tức là nối các danh từ lại với nhau giống như て nối động từ hoặc tính từ. Trong cách dùng này, nó mang ý nối câu.

中学生で一人暮らしはできない  
To be a middle schooler and live alone is not possible  
Là học sinh cấp hai và sống một mình thì không thể.

Đôi khi rất khó phân biệt rõ で với tư cách là trợ từ chỉ phương tiện/địa điểm và で với tư cách là dạng て của だ. Tuy nhiên, điều quan trọng là bạn hiểu được ý nghĩa chung của câu. Bạn không cần lúc nào cũng xác định chính xác định nghĩa từ điển của từng trợ từ.

Điều này dẫn tới trợ từ kép では. Chữ は ở đây có thể xem như trợ từ chủ đề, nhưng ý nghĩa của では không chỉ đơn giản là ghép của で và は. Cách dùng này nhấn mạnh rằng mệnh đề phía sau áp dụng cho bối cảnh hoặc hoàn cảnh của danh từ được đánh dấu bởi では.

公園ではアイスが売られる  
Ice cream is sold at the park.  
Kem được bán ở công viên.

Cách dùng này cũng mở rộng sang trạng thái tồn tại / là gì đó, như đã thấy trong lesson 1.

私は学生ではない  
I am not a student.  
Tôi không phải là học sinh / sinh viên.

Nhắc lại một chút: では thường được rút gọn thành じゃ. Một số phương ngữ dùng những dạng “copula” khác thay cho だ, ví dụ や (thường gặp ở Kansai) hoặc じゃ (thường dùng cho nhân vật ông già trong tác phẩm hư cấu để tạo cảm giác cổ xưa). Dạng じゃ này là rút gọn của một thứ khác, không phải では. では thông thường không phải là copula.

ペンじゃ  
Tis a pen. (it's a pen.)  
Là cái bút đó.